Για την αφήγηση και το αφήγημα, άρθρο της Μαρίνας Κατσαρή

home_left

 Για την αφήγηση και το αφήγημα

Άρθρο για το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Value

της Μαρίνα Κατσαρή

Η αφήγηση συνιστά μία από τις βασικές ανθρώπινες λειτουργίες. Είναι ένας αυτόματος, ενστικτώδης μηχανισμός, διανοητικός – αφού συμβάλει στην κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου – αλλά και σωματικός – αφού τα πρώτα ερεθίσματα της αφήγησης προκύπτουν από την μνήμη και η μνήμη ξεκινά από τις αισθήσεις. Θυμόμαστε ότι το μάτι της κουζίνας μας έκαψε το χέρι και γι’ αυτό δεν αποτολμούμε να επαναλάβουμε κάποια δοκιμή. Το κάψιμο του χεριού και η πράξη στην οποία ωθεί η οδυνηρή ανάμνηση είναι στην ουσία, μία ιστορία, ένα αφήγημα που προσφέρουμε στον ίδιο μας τον εαυτό για να επιβιώσουμε, βιολογικά και ψυχικά.

Η αφήγηση υπάρχει παντού, σε όλο το εύρος της ζωής και της διαβίωσης του ανθρώπου και διέπεται από αιώνιους κανόνες. Η αρχή, η μέση και το τέλος καθώς και οι ενδιάμεσες φάσεις, το δέσιμο της ιστορίας και η λύση της, όπως τις περιέγραψε ο Αριστοτέλης στο κεφαλαιώδες έργο του «Περί Ποιητικής» είναι οι φωτεινοί σηματοδότες της αφήγησης. Μπορείς να τους παραβείς αλλά αντί να τρακάρεις, θα καταλήξεις να μην καταλαβαίνει κανείς ούτε τις σκέψεις σου, ούτε τις πράξεις σου. Ακόμα και η εξιστόρηση των πιο απλών ανθρώπινων συνηθειών όπως το σκούπισμα του πατώματος του σπιτιού μας ακολουθεί μία διανοητικά προκαθορισμένη και πολλές φορές εξωφρενικά βαρετή πορεία. Δεν χρειάζεται να αφηγηθούμε το χθεσινό σκούπισμα σε κάποιον/α ακροατή/τρια ώστε η ιστορία αυτή να αποτελεί αφήγημα. Το πιο πιθανό άλλωστε είναι αυτή η ιστορία να μην ενδιαφέρει κανέναν/καμία. Όμως, από μόνη της η πορεία που ακολουθούμε ώστε να σκουπίσουμε συγκροτεί ένα αφήγημα: πρώτα θα κρατήσω σταθερά και ευέλικτα το σκουπόξυλο, ύστερα θα κινηθώ προς την γνώριμη αόρατη από την σκόνη γωνία πίσω από τον καναπέ, μετά γύρω από τηλεόραση και στο τέλος θα παρατήσω με μένος την σκούπα στην αποθήκη.

 

Η αφήγηση τελικά είναι συνυφασμένη με την πράξη, με την ανθρώπινη δράση. Οι άνθρωποι έχουμε το προνόμιο και την κατάρα να βρίσκουμε τον δρόμο μας αλλά και να φτιάχνουμε τις ιστορίες μας – να αφηγούμαστε δηλαδή – περπατώντας. O homo sapiens είναι ο σκεπτόμενος άνθρωπος γιατί ταυτόχρονα είναι και homo narrans (1) άνθρωπος που αφηγείται, που λέει την ιστορία τη δική του και του κόσμου που τον φιλοξενεί ή τον αντιμάχεται σε κάθε του βήμα. Ο άνθρωπος αφηγείται ό,τι καταλαβαίνει αλλά και ό,τι δεν καταλαβαίνει και πράττει ανάλογα.

Οι μεγάλες αφηγήσεις όπως, οι μυθολογίες, οι ιδεολογίες και οι θρησκείες εκτός από το να εξηγούν ή να προσπαθούν να εξηγήσουν τον κόσμο, ορίζουν επίσης τις πράξεις των ανθρώπων που τις συμμερίζονται και συμβάλουν στην συγκρότηση κοινωνιών οι οποίες επιδιώκουν να θέσουν φραγμό στον αλληλοσπαραγμό. Σύμφωνα με τον κυπριακό λαϊκό θρύλο «Τ’ Άη Γιωρκού», ένας δράκος εμποδίζει το νερό να φτάσει στα χωριά της διψασμένης Κύπρου και για να επιτρέψει την ροή του ζητά σε αντάλλαγμα να τρώει μερικούς νέους και νέες τον χρόνο. Όταν έρχεται η σειρά της κόρης του βασιλιά, παρεμβαίνει ο Άγιος Γεώργιος. Η βασιλοπούλα του εξηγεί: «αφέντη μου τα πάθη μας να σου τα πω εν φτάνω/άδρωποι ‘που την πείνα τους τρώσι ένας τον άλλο».

Ο άνθρωπος ακόμα και αν δεν απολάμβανε δικαιοσύνη, πάντα την αναζητούσε στην Τέχνη της Αφήγησης. Η αφήγηση ως ανθρώπινη λειτουργία και η Τέχνη της Αφήγησης, ως έντεχνη απόδοση σκέψεων και ως ανθρώπινο δημιούργημα, διαφέρουν. Η αφήγηση μπορεί να γίνει Τέχνη (της Αφήγησης) με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη αναπνοή, από μηχανική ανθρώπινη λειτουργία, μπορεί να αξιοποιηθεί ως μέσο για μία Τέχνη, π.χ. την μουσική. Ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει απλώς με την αναπνοή του όπως μπορεί να επιβιώσει ενθυμούμενος (αφηγούμενος) ότι η φωτιά καίει. Όμως ο άνθρωπος διαφέρει από τα ζωά ως προς τη δυνατότητά του εκτός από το να επιβιώνει να μπορεί επίσης να ζει, δηλαδή να εκμεταλλεύεται την βιολογική του παρουσία στον κόσμο ώστε να φτάνει σε υψηλότερες μορφές ζωής.

Ο άνθρωπος έχει το προνόμιο να μορφώνεται, δηλαδή να δώσει στην συμπεριφορά του ένα νόημα, όπως ακριβώς η Τέχνη της Αφήγησης δίνει νόημα και καθιστά ανώτερη την λειτουργία της αφήγησης που έχει δοθεί στον άνθρωπο όπως του έχει δοθεί και η αναπνοή. Κι επειδή η αφήγηση είναι σχέση (2) (ακόμα και όταν παραμιλάμε από τα νεύρα μας απευθυνόμαστε στον υπέροχο εαυτό μας), η Τέχνη της Αφήγησης είναι το μεγαλύτερο εργαλείο για την ανάπτυξη των ανθρώπινων σχέσεων, για την μόρφωση δηλαδή.

Στην πορεία της Ιστορίας, άλλοι εξύμνησαν την εκπαιδευτική αξία του παραμυθιού, του φανταστικού αφηγήματος γενικά και άλλοι την αποδόμησαν (3). Ο Πλάτωνας κατήγγειλε την φαντασία και τα δημιουργήματά της γιατί αποπροσανατόλιζαν τον άνθρωπο από την αλήθεια. Ο μαθητής του, ο Αριστοτέλης, ανέδειξε την παιδαγωγική αξία της Τέχνης της Αφήγησης. Αυτή η κλασική διαμάχη δασκάλου και μαθητή ενέπνευσε χιλιάδες δημιουργούς και φιλοσόφους σε όλην την ανθρώπινη ιστορία. Έγινε και αυτή αφήγημα.

Επειδή, συνήθως, σε τέτοιου μεγέθους ερωτήματα, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, ίσως η εκπαιδευτική λειτουργία της Τέχνης της Αφήγησης να βασίζεται στην ποιότητα του αφηγήματος και στην καταλληλότητά του σε σχέση με την ηλικιακή ομάδα στην οποία απευθύνεται ο παιδαγωγός. Τα μικρά παιδιά ανακαλύπτουν τον κόσμο όπως ο πρώτος άνθρωπος των σπηλαίων που ανακάλυψε ότι εκτός από τα ουρλιαχτά υπάρχουν και οι ψύχραιμες εξηγήσεις. Τα ζώα, τα φυτά, τα πράγματα, τα εξωπραγματικά όντα τους είναι πιο οικεία από πολλούς χαρακτήρες κινουμένων σχεδίων. Από την άλλη, η περιπέτεια, η μυθολογία, οι θρύλοι, τα αινίγματα, οι κλιμακωτές ιστορίες ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες των μεγαλύτερων παιδιών (4).

Ένα παιδί, μέσω της Τέχνης της Αφήγησης, μπορεί να μάθει να ελέγχει τις σκέψεις και τις πράξεις του όπως ακριβώς μαθαίνει να εξοικονομεί τις αναπνοές του ανεβαίνοντας έναν απότομο λόφο. Στους καιρούς όπου οι άνθρωποι ξεχνούν ή υποτιμούν την υπομονή, την επιμονή και την εργασία, τι πιο χρήσιμο για ένα παιδί, για έναν μαθητευόμενο αφηγητή, να καταλάβει έγκαιρα ότι πριν την ικανοποίηση μια ανάγκης, δηλαδή πριν το τέλος μιας ιστορίας, προηγείται η αρχή της και η μέση της, και ενδιάμεσα το χτίσιμο της προσπάθειας (το δέσιμο της ιστορίας) που μπορεί να καταλήξει στην λύση; Κι ακόμα, τι πιο χρήσιμο από το να φτάσει ο μικρός αφηγητής να εκτιμήσει και την αξία της αποτυχίας;

1 Κούλα Κουλουμπή-Παπαπετροπούλου, Η Τέχνη της Αφήγησης, εκδόσεις Πατάκη, 1997, σελ 11.

2 Λιλή Λαμπρέλλη, Λόγος εύθραυστος κι αθάνατος, Εκδόσεις Πατάκη 2010, σελ 104

3 Β.Δ. Αναγνωστόπουλος, Τέχνη και Τεχνική του Παραμυθιού, Εκδόσεις Καστανιώτη, 1997, σελ 198-199

4 Στο ίδιο σελ 211-212

http://valuemultilingualism.org/index.php/en/

http://valuemultilingualism.org/elearning/exhibition/ThematicFocus_Storytelling_p6_GR.pdf